نقش تمرکز در یادگیری کودکان

نقش تمرکز در یادگیری کودکان

تمرکز در وهله اول یک تلاش ذهنی است برای انسجام بخشیدن به فکر، جمع وجور کردن آن و تمرکز حواس یعنی عوامل حواس‌ پرتی را به حداقل رسانیدن. متاسفانه برای عده ‌بسیاری از مردم، بیش فعالی مترادف کمبود توجه شده است اما همه کودکانی که دچار اختلال کمبود توجه هستند، بیش‌ فعال نیستند. کودکان مبتلا به اختلال کمبود توجه، کودکانی هستند که در تمرکز مشکل دارند یا نمی‌توانند مدتی طولانی کاری را انجام دهند و یا در تشخیص اینکه چه چیزی مهم است، دچار مشکل هستند.
این دسته از کودکان احتمالا آن علاقه و اهمیتی را دریافت نمی‌کنند که کودکانی که پیوسته فعال‌اند، از آن بهره ‌مندند اما واضح است که دچار اختلال کمبود توجه هستند. این دسته از کودکان برای تداوم در انجام یک کار و تمرکز بر جوانب مهم گفتگو یا تکالیف مربوط به مدرسه مشکل دارند. آنها اغلب تکالیف و وظایفشان را به اتمام نمی‌رسانند زیرا به سرعت از یک فعالیت به فعالیتی دیگر می‌پردازند و یا حواسشان توسط محرک‌ های بیرونی پرت می‌شود
دانش آموز بی‌ تمرکز را چگونه بشناسیم؟
دانش ‌آموزی که اختلال تمرکز دارد حداقل باید هشت معیار از چهارده معیار زیر را دست‌ کم برای مدت ۶ ماه داشته باشد:
۱) اغلب با دست یا پاهایش بازی می‌کند یا پشت میزش حرکت می‌کند. ۲) وقتی از او می‌خواهند در جای خودش بنشیند، به سختی می‌تواند این کار را انجام بدهد.
اغلب به فعالیت‌هایی می‌ پردازد که از لحاظ فیزیکی خطرناک است (نه به خاطر ماجراجویی) و پیامدهای ممکن را در نظر نمی‌گیرد؛ برای مثال، بدون نگاه کردن به وسط خیابان می‌دود.
۳) حواسش به آسانی با محرک‌ های بیرونی (اشیاء، صداها، تصاویر، مردم و غیره که مستقیما به کاری که در حال انجام آن است، مربوط نیستند) پرت می‌شود.
۴) در بازی ‌ها یا موقعیت‌های گروهی به سختی می‌تواند منتظر نوبتش بماند.
۵) اغلب به پرسش‌ها، پیش از آنکه به طور کامل طرح شوند، پاسخ می‌گوید.
۶) در دنبال کردن دستور‌هایی که دیگران به او می‌دهند، دچار مشکل می‌شود (البته نه به دلیل مخالفت با دستورالعمل یا ناتوانی از درک آن) ۷) در تمرکز هنگام کار یا فعالیت‌ هایش مشکل دارد. اغلب از کاری ناتمام به کار یدیگر می‌ پردازد.
۹) هنگام بازی نمی ‌تواند ساکت و آرام باشد.
۱۰) اغلب زیاد حرف می‌زند.
۱۱) مدام سخن دیگران را قطع می‌کند یا مزاحم آنها می‌شود؛ برای مثال، به وسط بازی کودکان دیگر می ‌پرد.
۱۲) اغلب به نظر می‌رسد که به آنچه به او گفته می‌شود گوش نمی‌دهد.
۱۳) معمولا لوازمی همچون اسباب ‌بازی، قلمو کتاب را که برای انجام تکالیف یا فعالیت‌ ها در مدرسه و خانه لازم است، گم می‌کند.
۱۴) اغلب به فعالیت ‌هایی می ‌پردازد که از لحاظ فیزیکی خطرناک است (نه به خاطر ماجراجویی) و پیامدهای ممکن را در نظر نمی‌گیرد؛ برای مثال، بدون نگاه کردن به وسط خیابان می‌دود.
معلمان و خانواده های دلسوز
۱) سعی کنید میان رفتار ناشی از سرپیچی (وقتی کودک از انجام کار ی امتناع می‌کند) و رفتاری که نتیجه اختلال کمبود توجه است (وقتی کودک نمی‌تواند کاری را انجام دهد)، تمایز قایل شوید و بر خورد های متفاوت داشته باشید.
۲) نتایج آزمون ‌های گروهی را با احتیاط تعبیر کنید. ممکن است این کودک خاص در آزمون شتاب کرده و با عجله پاسخ داده باشد، تکانشی یا حواس‌ پرت باشد و آزمون را به طور کامل انجام نداده باشد.
۳) به یاد داشته باشید که تجویز دارو به معنای درمان قطعی نیست و شاید آموزش اضافی لازم باشد.
۴) از انرژی و خود اندوختگی کودک مبتلا به اختلال کمبود توجه به ره بگیرید تا مشکلات بالقوه را رفع کنید.
۵) در اوقات فراغت از درس مانند زنگ تفریح، نظارت دقیق داشته باشید تا به کنترل مخاطرات کمک کنید و از هرگونه آسیب‌ احتمالی جلوگیری کنید.
راه ‌هایی برای افزایش تمرکز دانش‌آموزان
۱ وقتی دانش‌آموز تمرکز می‌ کند، پاداش‌های مادی و ملموس به او بدهید (مثلا یک نمره در کلاس درس، اول صف بودن، توزیع مواد درسی، پنج دقیقه وقت آزاد و غیره). حتی پاداش‌های غیر مادی و ناملموس هم مناسب‌اند؛ مثلا تحسین، دست دادن، لبخند زدن و این ‌جور چیزها.
۲ قواعد و قوانینی برای کلاس درس تعیین کنید (مثلا کار کردن در سکوت، اتمام تکالیف) و آنها را تصریح و تکرار کنید و دانش‌ آموز را هنگام پیروی از قوانین تشویق کنید.
۳ دانش‌آموز را به تمرکز روی یک تکلیف تا هر زمانی که می‌‌تواند، تشویق کنید. به تدریج، طول زمان لازم برای تشویق شدن را افزایش دهید.
۴ با دانش‌آموزان قرار دادی بنویسید و در آن تصریح کنید که چه رفتاری از او انتظار می‌ رود (مثلا تمرکز روی یک تکلیف) و این که کدام تشویق، زمانی که شرایط قرارداد انجام شد، در دسترس او قرار خواهد گرفت.
۵ کیفیت و وضوح توضیحات و دستورالعمل‌های داده شده به دانش‌آموزان را بررسی کنید.
۶ به دانش‌آموز یاد دهید که از تمرکز بنیادین و مهارت ‌های مطالعه استفاده کند (مثلا خواندن برای درک ایده ‌اصلی، یادداشت برداشتن، تمرکز بر نکات مهم، تعیین رئوس مطالب، خلاصه کردن، مطالعه در یک محیط مناسب و غیره).
۷ موضوع درس را برای دانش‌آموز، هدفمند و معنادار کنید.
۸- محیط را به گونه‌ای سازمان دهی کنید که محرک‌ های پریشان ‌کننده حواس کاهش یابد.
۹ انجام کاری ناخوشایند برای او را با کاری خوشایندتر دنبال کنید. مثلا بازی به شرط اتمام تکالیف.
۱۰ یکی از هم‌ سالان را به عنوان مربی تعیین کنید تا با دانش‌آموز کار کند و نمونه ای برای عادات کاری مناسب باشد.
۱۱ تکالیف طولانی ‌را به تکالیف کوتاه ‌تر تقسیم کنید و به او یاد بدهید که چگونه تکلیف‌هایش را مرور کند.
۱۲ دستور‌العمل ‌ها را مرحله ‌بندی کرده به شیوه‌های مختلف (شفاهی یا کتبی) به او ارایه دهید.
۱۳ مطمئن شوید که دانش‌آموز می‌داند که دستور‌العمل‌ ها فقط یکبار داده می‌شوند.
۱۴ دانش‌آموز را از هم ‌کلاسی‌ هایی که ممکن است رفتارهای نامناسب را ترغیب یا تحریک کنند، جدا سازید و محرک‌ های حواس ‌پرتی را در اطراف و روی میز دانش‌آموز کاهش دهید.
۱۵به دانش‌آموز تکالیف کوتاه‌ تری بدهید و به تدریج، اگر در انجام آنها موفق عمل کرد، تعداد را افزایش دهید.
۱۶ از وسایل جذاب برای برقراری ارتباط با دانش‌ آموز استفاده کنید (ابزار شنیداری، دیداری وغیره).
۱۷ به دانش ‌آموز یاد دهید که به مهارت ‌های یادداشت ‌برداری توجه کند. در برخی از موارد که مشکل دانش‌ آموز خیلی شدید است، می‌توانید جاهای مهم را خودتان به او نشان بدهید یا برایش خط بکشید.
۱۸ هنگامی که با دانش ‌آموز حرف می‌زنید، با او ارتباط فیزیکی داشته باشید.
۱۹ از دانش ‌آموز بخواهید در بازی‌ هایی شرکت کند که مستلزم مدت زمان‌ های متفاوت در تمرکز هستند (مثل منچ و شطرنج).
۲۰ مطمئن شوید تکالیف درسی دانش‌ آموز در سطح توانایی او است.
۲۱ به منظور نظارت بر تمرکز دانش‌ آموز، ترتیبی بدهید که مدام جلوی چشمتان باشد و تماس چشمی خود را با او به طور مستمر حفظ کنید.
۲۲ هنگامی که دانش ‌آموز در حال انجام تکلیف است، به او توجه نشان دهید. این دانش‌ آموزان به جنب ‌و جوش بیشتری نیاز دارند. گاهی به آنها اجازه بدهید به حیاط بروند و برگردند.
۲۳ مرتب به آنها نگویید: «توجه کن!، حواست کجاست!، اگر حواست را بیشتر جمع کنی می‌توانی…!» این عبارت ‌ها باید بسیار کم مورد استفاده قرار بگیرد چرا که موجب اضطراب دانش‌ آموز می‌شود.
۲۴ این اختلال را به هوش کودک نسبت ندهید و وی را سرزنش نکنید.
۲۵ این دانش ‌آموزان به طور کلی در درک و احساس زمان مشکل دارند. به همین دلیل در تنظیم رفتارهای خود و سازمان ‌دهی ‌آنها دچار مشکل می‌شوند. اگر چنین دانش‌ آموزی در کلاس دارید، بیشتر صبور باشید.
امروز قصد آموزش بازی ای رو داریم که تمرکز کودکان شما رو افزایش میدهد و باعث می شود حافظه کاری کودک شما فعال شود... به عبارت دیگر به حرف هایی که شما میزنید با دقت گوش دهد و به آنها عمل کند...
۳ مقوای رنگی به شکل مربع بریده یا از کتاب هایی که جلد رنگی دارند استفاده کنید و آنها رو روی زمین قرار بدهید سپس به کودک خود توضیح دهید که در اولین خانه که رفت مثلا باید بشین پاشو برود..
در خانه دوم مثلا دستاشو مثل پروانه تکان دهد و در نهایت خانه سوم بالا پایین بپرد.. سپس دوبار تکرار کنید... بعد از او بخواهید مثلا در خانه سوم برود .. و بگید در این خانه هر کاری میکردیم را تکرار کند ... بازی بسیار جالبی است که باعث افزایش هوش کودکان میشود...
که به مرور زمان میتونید تعداد مربع هارو زیاد کنید....
روش هایی برای افزایش توجه و تمرکز در کودکان
فرآیند توجه و تمرکز در کودکان به تکامل سیستم عصبی، حواس و هوش بستگی دارد. لذا برای بررسی این مشکل باید به هر یک از عوامل ذکر شده جداگانه پرداخت. تشخیص علت کم توجهی در کودکان بهتر است در تیم توان بخشی و با حضور متخصصان و کارشناسان صورت گیرد. سپس هر یک از روش های دارو درمانی، روانشناسی، کار درمانی و گفتار درمانی وارد عمل خواهد شد. در این مبحث سعی شده است که راهکارهایی برای بهبود اختلال توجه و تمرکز کودکان که قابل اجرا توسط والدین در منزل باشد، ارائه گردد:
تمرینات مربوط به افزایش میزان توجه و تمرکز
الفـ) پرورش حس بینایی
1- از کودک بخواهید یک شیء نورانی در حال حرکت را با چشم تعقیب کند. شیء را در جهات مختلف به صورت صاف یا دورانی حرکت دهید. (به تدریج زمان تمرین را افزایش دهید)
2- از کودک بخواهید به طور متناوب به دو شیء دور و نزدیک که شما به او نشان میدهید، نگاه کند. (به تدریج زمان تمرین را افزایش دهید.)
3- شما و فرزندتان مقابل هم روی زمین بنشینید، توپی رابه سمت او بفرستید، از وی بخواهید پس از گرفتن توپ مجدداً آنرا به شما بدهد و اینکار را تکرار کنید. (به تدریج مدت زمان تمرین را افزایش دهید.)
4- توپی را به یک نخ آویزان کنید و مقابل کودک بگیرید و از او بخواهید با دو دست و بعد با یک دست (به طور یکی در میان) به توپ بزند.
5- تعدادی مهره به کودک بدهید تا آنها را بر اساس ترتیب خاصی به صورت تصادفی به نخ بکشد.
6- پنج شیء مقابل کودک قرار دهید بعد جفت هر کدام از آن اشیاء را نیز یکی یکی به او بدهید تا کنار شیء مثل خودش قرار دهد.
7- تمرین فوق را با تصاویر مشابه، مهره های رنگی یا اشکال هندسی مشابه انجام دهید. از هر کدام 4 مورد مقابل کودک بگذارید.
8- متناوب چیدن مهره های رنگی را به کودک آموزش دهید. ابتدا از دو رنگ مهره شروع کنید و از کودک بخواهید آن دو رنگ را یکی در میان بچینید (اینکار را تا 5 مهره در رنگهای مختلفی ادامه دهید).
مثال) در مرحله اول با دورنگ مهره
مهره قرمز، مهره آبی، مهره قرمز، مهره آبی….
9- با سه مکعب یکرنگ طرح های ساده ای بسازید و مقابل کودک قرار بدهید بعد از او بخواهید با مکعب ‌های خودش مشابه آن طرح را بسازد (به تدریج تعداد مکعب ها را اضافه کنید.)
10- حافظه بینایی کودک خود را به طریق زیر تقویت کنید:
با سه مکعب ساده طرح ساده ای بسازید، 20 ثانیه فرصت دهید کودک نگاه کند بعد طرح را جمع کنید و از او بخواهید آنچه را به یاد دارد بسازد.
11- طرح های ساده ای به صورت ناقص روی کاغذ بکشید و از کودک بخواهید جزء حذف شده در تصاویر را تشخیص دهید. مثال: تصویر آدم بدون چشم، تصویر موش بدون دم
12- چهار تصویر روی کاغذ بکشید، به طوری که دو تا از تصاویر کاملاً شبیه باشند و از کودک بخواهید از بین 4 تصویر، دو تصویر مثل هم پیدا کرده و به شما نشان دهد.
13- چهار تصویر بر روی کاغذ بکشید به طوری که یک تصویر دیگر فرق داشته باشد. از کودک بخواهید تصویر نامشابه را پیدا کرده و به شما نشان دهد.
14- نقطه هایی را در یک خط صاف بکشید و از کودک بخواهید آنها را با خط به هم وصل کند (ابتدا نقطه‌ها درشت و نزدیک به هم باشد بعد به تدریج نقطه ریزتر و فاصله دورتر شوند.)
15- دو خط موازی و با فاصله از هم بکشید و از کودک بخواهید با مداد، خطی از میان این راه عبور دهد به طوری که با دو خط کناری برخورد نکند (به تدریج فاصله دو خط کناری را کم کنید)
16- اشکال هندسی مختلف را در اندازه متوسط بکشید و از کودک بخواهید آنها را با توجه به حاشیه شکل رنگ کند.
17- تمرین روی قیچی کردن طرح کشیده شده روی کاغذ (ابتدا خطوط صاف بعد خطوط منحنی و اشکال مختلف)

ب) پرورش حس شنوایی
1- جغجغه ای را به صدا در آورید و از کودک بخواهید هر وقت صدا شنید دستش را بالا ببرد (در حین انجام تمرین چشم های کودک را ببندید)
2- جغجغه ای را به صدا در آورید و ازکودک بخواهید جهت صدا را با دست به شما نشان دهد (در حین انجام چشم های کودک را ببندید)
3- با کودک قرار بگذارید که فعالیتی را انجام دهد و به محض شنیدن صدای سوت آن کار را متوقف کند. به عنوان مثال در یک اتاق کودک پشت به شما راه برود و هر زمان صدای سوت را شنید بایستد مجدداً با فرمان شما شروع به حرکت کند و با شنیدن صدا متوقف شود.
4- چند وسیله صدا ساز (به عنوان مثال سوت، جغجغه، سنتورک، شیپور و…) به صورت (2 عدد هر کدام) تهیه کنید. این وسایل را به کودک بدهید تا مدتی با آنها بازی کند و با صدای هر کدام آشنا شود. سپس یک نمونه از وسایل را مقابل کودک بگذارید. خودتان پشت او قرار بگیرد و جفت دیگر هر وسیله را به صدا درآورید. از کودک بخواهید پس از شنیدن صدا وسیله مورد نظر را نشان دهد.
5- تصویر چند حیوان را مقابل کودک بگذارید از کودک بخواهید که پس از شنیدن هر صدا (صدای حیوانات که نوار پخش می شود یا شما میگویید) تصویر مربوطه را نشان دهد.
6- کلمه ای را با کودک قرار بگذارید تا هر زمان شنید دستش را بالا ببرد. شما کلمات مختلف را بگوئید و آن کلمه خاص را نیز به طور نامنظم در میان کلمات دیگر بگوئید.
7- داستان کوتاهی را برای کودک تعریف کنید و بعد بلافاصله از متن داستان سوالاتی را از او بپرسید (به تدریج بین تعریف داستان و پرسش از متن فاصله بیندازید تا کودک مجبور شود اطلاعات را در حافظه نگه دارد.
8- حافظه شنوایی کودک خود را به شیوه زیر تقویت کنید.
دوکلمه بدون ربط(مثال: هلو؛ مداد) به کودک بگوئید و از او بخواهید آن دو کلمه را به همان ترتیب یعنی اول هلو بعد مداد ) بعد از شما تکرار کند. در هر مرحله پس از این که کودک موفق شد کلمات را به طور صحیح بعد از شما تکرار کند، یک کلمه به تعداد کلمات خود اضافه کنید (در آخرین مرحله کودک باید بتواند 5 کلمه را عیناً بعد از شما و با ترتیب صحیح تکرار کند)
ج) پرسش حس لامسه
1- از کودک بخواهید چشمهایش را ببندد و اشیایی را در دست او قرار دهید تا بر اساس زبری یا صافی آنها را به دو دسته تقسیم کند.
2- مشابه تمرین فوق را با اشیاء سرد و گرم انجام دهید.
3- از کودک بخواهید چشم هایش را ببندد و دو شیء به طور همزمان در دست های او قرار دهید. کودک باید پس از لمس اشیاء بگوید آنها مثل هم هستند یا متفاوتند.
4- از کودک بخواهید چشمهایش را ببندد، اشیاء آشنا و موجود در منزل را یکی یکی در دست او بگذارید و بخواهید پس از لمس هر وسیله، نام آنها را بگوید.
5- اشکال هندسی پلاستیکی را در دست کودک قرار دهید و از او بخواهید شکل را لمس کند و طرح آن را روی کاغذ بکشد (در مرحله لمس شیء باید چشمهای کودک بسته باش